Niewiarygodne, a jednak… Do tej pory na wystawie stałej w Muzeum Ślężańskim nie eksponowano tak dobrze zachowanego „topora bojowego typu ślężańskiego (sobótczańskiego)” z serpentynitu.
Dzięki współpracy z panią dr Bernadetą Kufel-Diakowską z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Muzeum Powiatowym w Nysie wypożyczyliśmy w marcu 2026 r. świetnie zachowany eksponat, który niejako „wrócił” w swoje strony.
Obecnie depozyt można oglądać na sali wystawy stałej „Człowiek i przyroda Ślęży”.
Kontekstowo prezentujemy poniżej tekst o toporach bojowych typu ślężańskiego przygotowany przez naszą archeolog – panią Halinę Śledzik-Kamińską.
Topór bojowy typu ślężańskiego „z eksportu ”.
Wykorzystywanie dolnośląskich serpentynitów do wyrobu przedmiotów kamiennych, głównie toporów, poświadczają znaleziska odkrywane już na przełomie XIX i XX w., przy czym były to przede wszystkim topory tzw. ślężańskie, określane też jako sobótczańskie. Wiązano je ściśle z rejonem masywu Gogołów-Jordanów, szczególnie okolic góry Raduni, znając w jej otoczeniu pracownie kamieniarskie wykorzystujące do produkcji występujący w tej okolicy kamień – serpentynit. Zlokalizowano i przebadano kopalnię tego kamienia na Jańskiej Górze (wys. 253 m n.p.m.), w której obrębie prowadzono eksploatację szybami otwartymi. Pozyskiwany tam surowiec kamienny wykorzystywany był przez społeczności osad w okresie neolitu kultury pucharów lejowatych i kultury ceramiki sznurowej (około 4000 lat p.n.e. do około 2000 lat p.n.e.).*
W Janówku i Tomicach, nieco oddalonych od szczytu Jańskiej Góry odkryto pozostałości pracowni kamieniarskich, gdzie około 60% całości wyrobów kamiennych wykonane było z miejscowego serpentynitu, co potwierdzone było na podstawie badań specjalistycznych – petrograficznych. Odkryto topory, siekierki, dłuta, odpady produkcyjne w postaci czopów wiertniczych czy drobne okrzeski serpentynitowe powstałe w czasie obróbki surowego bloku kamienia.
Duża koncentracja toporków ślężańskich jest notowana w rejonie masywu Ślęży, jako centrum produkujące wyroby kamienne na potrzeby własne i na wymianę, ale znany jest też obszar z mniejszą liczbą znalezisk w rejonie Głubczyc i Raciborza, na pograniczu górnośląsko-morawskim. W rozproszeniu są też odkrywane na północ – w Wielkopolsce, jak i na wschód – w Małopolsce. Mamy w tych obszarach spotkania z toporkami ślężańskimi, które rozprzestrzeniały się poza Dolny Śląsk w drodze wymiany, „eksportu”, czy na skutek przemieszczeń grup ludnościowych wzdłuż Odry (Wielkopolska) lub Odry i górnej Wisły (zachodnia Małopolska, Morawy).
*W Muzeum Ślężańskim na wystawie mamy od niedawna toporek bojowy typu ślężańskiego. Wykonany został z serpentynitu, z bogatych złóż w rejonie Raduni. Odkryty został w obszarze powiatu nyskiego, w gminie Otmuchów (Ulanowice). Charakteryzuje się kształtem romboidalnym, w przekroju podłużnym: wklęsło-wypukły, poprzecznym: prostokątny, obuch od frontu jest podkowiasty, ostrze ma proste, symetryczne. Otwór wywiercony ulokowany jest w centralnej części o kształcie okrągłym, w przekroju- stożkowaty (zdjęcie).
Zabytek ma następujące wymiary:
długość:135,52 mm; szerokość: 44,17 mm: grubość: 36,88 mm; średnica otworu: 19,48-19,50 mm; waga: 327,7g*
*ekspertyza toporka wg dr Bernadetty Kufel-Diakowskiej z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego.
*Objaśnienie:
W IV tysiącleciu przed narodzeniem Chrystusa na naszych terenach pojawiła się nowa grupa społeczności plemiennej określana jako kultura pucharów lejowatych (nazwa od przewodniej formy naczynia). Ślady ich osadnictwa w rejonie ślężańskim znamy z odkryć w Księginicach Małych, Strachowie, Starym Zamku, Janówku, Tomicach, Jańskiej Górze.
*Na przełomie III i II tysiąclecia przed narodzeniem Chrystusa na Śląsku pojawiły się plemiona reprezentujące tzw. krąg kultur ceramiki sznurowej (nazwa od ornamentu na naczyniach glinianych wykonanego przy użyciu sznura). Prowadziły one koczowniczy tryb życia; znaleziska są znane w większości z grobów. Utrzymywały się z pasterskiej hodowli zwierząt. Z masywu Ślęży mamy nieliczne znaleziska wiązane z tą społecznością. Odkryto je w Olbrachtowicach, Okulicach, Nasławicach, Starym Zamku, Strachowie, na Ślęży.
Zapraszamy do oglądania eksponatu.
